บันทึกอารยธรรม
แห่งสุพรรณภูมิ

อดีตกาล History

น่ารู้ : อดีตกาล : พระยอดเมืองขวาง          Interest : History : Prah Yod Muang Khwang

พระยอดเมืองขวาง   

Prah Yod Muang Khwang

เสียงปืนนัดหนึ่ง ดังขึ้นที่บ้านแก่งเจ๊ก เมืองคำมวน เมื่อเวลาเช้าของวันที่ 3 มิถุนายน  ปีรัตนโกสินทร์ศกที่ 112 ( พ.ศ. 2436 )    ตามมาด้วยเสียงปืนอีกหลายนัด  เสียงตะโกนซึ่งมีทั้งห้ามปราม และเร่งเร้าให้เข้าต่อสู้ประจัญบาน เสียงร้องด่าอย่างเคียดแค้น  ระคนด้วยเสียงร้องอย่างเจ็บปวด  เสียงอาวุธโลหะกระทบกัน    และเสียงเพลิงลุกไหม้โหมกระพือ  เสียงเหล่านั้นดังอยู่ไม่นานนัก   ความเงียบงันก็เข้ามาปกคลุมแทนที่  ทั่วบริเวณอันเป็นสมรภูมิเลือดแห่งนั้น

อย่างไรก็ตาม  สรรพเสียงทั้งหลายที่เงียบสงบลงแล้วนั้น   กลับดังขึ้นมาอีกในเวลาต่อมา     แต่มิได้ดังอยู่ที่บ้านแก่งเจ๊ก เมืองคำมวน แห่งเดียวเท่านั้น     มันกลับดังไปทั่วแผ่นดินสยามและคาบสมุทรอินโดจีน   ดังไปถึงประเทศฝรั่งเศส ประเทศอังกฤษ  และดังไปทั่วโลก    ดังมานานนับศตวรรษ และยังไม่รู้ว่าจะเงียบเสียงลงเมื่อใด   ตราบที่ความยุติธรรมยังไม่ปรากฏ

พุทธศักราช 2434

ฝรั่งเศสได้ยุแหย่ชาวทุ่งเชียงคำ แขวนเมืองพวน ดินแดนหัวพันทั้งห้าทั้งหก ให้ก่อความไม่สงบขึ้น  โดยบุตรเจ้าเมืองไล ชื่อ บางเบียน ได้ชักธงฝรั่งเศสขึ้นที่ทุ่งเชียงคำหลายครั้ง   ไทยได้ชักธงฝรั่งเศสลงทุกครั้ง     และในที่สุด จับตัว บางเบียนคุมตัวไว้   นี่ก็เป็นสาเหตุหนึ่งหนึ่งที่ฝรั่งเศส หยิบขึ้นมาเป็นเหตุอ้างขึ้นมาคุกคามไทยในภายหลัง  เพื่อเป็นเหตุผลในการรุกรานเอาดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง
( * หมายเหตุ - การเรียกฝั่งซ้ายขวา จะหันหน้าไปตามทิศทางที่แม่น้ำไหลไป ฝั่งลาวจึงเป็นฝั่งซ้าย )

พุทธศักราช 2436

อีกสองปีต่อมา เมื่อวันที่ 25 เมษายน ร.ศ. 112   ฝรั่งเศสส่งกำลังทหารเข้าคุกคามพระราชอาณาเขตสยาม ทางด้านลุ่มน้ำสตรึงบังเหียน    ซึ่งเป็นดินแดนด้านลาวและเขมร   โดยใช้กำลังขับไล่ทหารไทย ที่ประจำตามแนวเขต   ใช้เวลา 1 เดือน ก็สามารถชักธงฝรั่งเศสขึ้นที่เขมรัฐ  เมื่อวันที่ 24 พฤษภาคม ร.ศ. 112

ในช่วงเวลาเดียวกัน กับการรุกรานทางด้านลุ่มน้ำสตรึงบังเหียน     ฝรั่งเศสก็เปิดการรุกรานทางด้านสตรึงเตรง      โดยฝรั่งเศสใช้กำลังล่องขึ้นมาตามลำแม่น้ำโขง ขับไล่ หลวงพิพิธสุนทร ข้าหลวงเมืองสตรึงเตรง กับกำลังทหารออกไป     แล้วเข้ายึดเมืองโขง หรือสีทันดร  ได้เมื่อวันที่ 4 เมษายน ร.ศ. 112      แต่เนื่องจากมองสิเออร์บัสตาร์ด  ผู้บังคับการได้รุกเข้ายึดเมืองโดยรีบร้อน    ทำให้กองกำลังหนุน ซึ่งนำโดยร้อยเอกทอโรซ์ติดตามไม่ทัน  ถูกฝ่ายไทยตีตัดกำลัง   จึงขาดเสบียงอาหาร ต้องออกหาเสบียงอาหารเอง    และถูกกระแสน้ำพัดไปติดทางฝั่งขวาของแม่น้ำโขง   จึงถูกกองกำลังของไทย  ซึ่งนำโดยร้อยโทขุนศุภมาตรา เข้าทำการขับไล่ และจับร้อยเอกทอโรซ์เป็นเชลย    ทำให้คนไทยปลื้มกันยกใหญ่    แต่ฝรั่งเศสเสียหน้าอย่างมาก เปิดเกมกดดันไทยอย่างหนัก  เพื่อให้ปล่อยร้อยโททอโรซ์   ถึงขนาดจะขับฑูตไทยออกจากประเทศ

 ครั้นพอเกิดเหตุการณ์ที่แก่งเจ๊กขึ้น 10 วัน   รัฐบาลสยามจึงตัดสินใจปล่อยร้อยโททอโรซ์ไป  เพื่อผ่อนคลายวิกฤตการณ์ให้บางเบาลง

การสู้รบที่บ้านแก่งเจ๊ก

วันที่ 23 พฤษภาคม ร.ศ. 112   มองซิเออร์ ลุซ ได้รับคำสั่งจาก มองสิเออร ลานาสซัง  ผู้สำเร็จราชการอินโดจีน   ได้ใช้กำลังทหารอาสาสมัคร ชาวญวนและเขมร 200 คนเศษ   เข้าโอบล้อมตีปล้นค่ายพระยอดเมืองขวาง เจ้าเมืองคำมวน    มองซิเออร์ลุซจับกุมพระยอดเมืองขวาง  และคณะกรมการเมืองคำมวนได้     พร้อมทั้งยึดทรัพย์สิน ทั้งของราชการและส่วนตัวเอาไว้    บังคับให้พระยอดเมืองขวางกับพวก ออกไปจากเมืองคำมวน    โดยอ้างว่าเมืองคำมวนเป็นของญวน  ซึ่งตกเป็นเมืองขึ้นของฝรั่งเศสแล้ว    แต่พระยอดเมืองขวางโต้แย้งว่า  เมืองคำมวนเป็นพระราชอาณาเขตกรุงสยาม    หากมีปัญหาจะต้องให้  รัฐบาลฝรั่งเศสและรัฐบาลสยามเป็นผู้ตัดสิน    มองสิเออร์ลุซ ยืนยันว่าจะต้องยึดเมืองคำมวนไว้ก่อน  พระยอดเมืองขวางไม่อาจทัดทานกำลังฝรั่งเศส ซึ่งเหนือกว่าได้    จึงต้องยอมออกจากเมืองที่ตนปกครองมาแล้วถึง 8 ปี     แต่ก่อนออกไปได้ทำหนังสืออายัดสงวนสิทธิเมือง มอบไว้ให้กับฝ่ายฝรั่งเศส  อันเป็นการปฏิบัติหน้าที่จนถึงวาระสุดท้าย ในตำแหน่งข้าหลวงรักษาราชการเมืองคำมวนและคำเกิด

ต่อมาอีก 3 วัน   มองสิเออร์ลุซ ได้มอบหมายให้ มองสิเออร์กรอสกุรัง นายทหารเกณฑ์หัดคุมทหาร 20 คน  นำตัวพระยอดเมืองขวางกับพวก ราว 20 คน  ไปส่งที่เมืองท่าอุเทน     โดยอ้างว่าหากอยู่ที่เมืองคำมวนต่อไป จะไม่มีความปลอดภัย  เนื่องจากราษฏรเกลียดชัง     มองสิเออร์กรอสกุรังได้คุมตัวพระยอดเมืองขวางกับพวก  ออกจากเมืองคำมวนไป ท่ามกลางเสียงร้องไห้อาลัยรักของราษฎร    เดินทางไปราว 4 วัน 5 คืน ถึงบ้านนาหลักหิน   ปลายเขตแดนติดต่อกัน ระหว่างเมืองคำมวนกับเมืองท่าอุเทน    มองสิเออร์กรอสกุรังกับพวก ไปพักที่บานแก่งเจ๊ก พระยอดเมืองขวางกับพวก พักที่ทำเนียบเก่าของตน    ห่างจากบ้านพักของฝรั่งเศสชั่วระยะเดิน 15 นาที

หลังจากนั้นอีก 2 วัน  มองสิเออร์กรอสกุรัง ได้นำทหาร 10 คน มาจับตัว หลวงอนุรักษ์  ผู้ช่วยพระยอดเมืองขวาง ไปเป็นตัวประกัน   โดยอ้างว่าก่อนเดินทางมา  หลวงอนุรักษ์ได้พูดกับราษฏรเมืองคำมวนว่า  ต้องทิ้งเมืองคำมวนมาชั่วคราว อีกไม่ช้าจะต้องกลับมารบเอาเมืองคืนให้ได้   เป็นการยุยงส่งเสริมให้เกิดความไม่สงบมาครั้งหนึ่งแล้ว  เมื่อวานนี้ราษฎรพูดกันว่า พระยอดเมืองขวางจะหนีไปตั้งค่ายที่เวียงกระแสนอีก    จึงต้องเอาตัวหลวงอนุรักษ์ไปคุมไว้  ได้เรือมาพร้อมเมื่อไร จะส่งตัวไปเมืองท่าอุเทน  พร้อมกับพระยอดเมืองขวาง     พระยอดเมืองขวางพูดจาทัดทานก็ไม่เป็นผล  ฝรั่งเศสทำร้ายมัดมือ และฉุดกระชากลากตัวหลวงอนุรักษ์ไป ดังเป็นเชลย   แล้วไปคุมขังไว้ที่เรือนพักของมองสิเออร์กรอสกุรัง

รุ่งขึ้น พระยอดเมืองขวาง ให้ ขุนวัง ไปพูดจาขอเอาตัวหลวงอนุรักษ์คืน   แต่มองสิเออร์กรอสกุรังไม่ยอมให้คืนมา    ตกบ่าย ท้าวเพี้ย (ขุนนาง) มาบอกกับพระยอดเมืองขวางว่า  มองสิเออร์กรอสกุรังจะมาจับพระยอดเมืองขวางกับพวกด้วย    พระยอดเมืองขวางเห็นว่า จะไม่ปลอดภัย  จึงยกพวกล่องเรือไปที่ภูเขาเวียงกระแสน  พบกับพวกท้าวเพี้ย และไพร่เมืองท่าอุเทนราว 50 คน คุมเสบียงสวนทางขึ้นมา  ก็ชวนลงไปที่เมืองกระแสนด้วยกัน

วันที่ 3 มิถุนายน ร.ศ. 112   นายทุ้ย และนายแปลก ซึ่งได้รับคำสั่งจากหลวงวิชิตสรศาสตร์ ข้าหลวงที่ 3 ในหัวเมืองลาวพวน   ให้มาช่วยพระยอดเมืองขวาง กับพวกที่ถูกฝรั่งเศสคุมตัว  และหาทางให้ฝรั่งเศสถอยไปพ้นจากพระราชอาณาเขต  ก็คุมทหาร 50 คน มาพบกับพระยอดเมืองขวาง ที่เวียงกระแสน   ได้ปรึกษากันเรื่องจะไปขอตัวหลวงอนุรักษ์คืนจากฝรั่งเศส   และวันนั้นเอง  พระยอดเมืองขวาง นายทุ้ย นายแปลก  พร้อมด้วยกำลังทหาร ก็พากันไปที่แก่งเจ๊ก  ขุนวังรับหน้าที่เจรจาของตัวหลวงอนุรักษ์คืน เช่นครั้งก่อน   มองสิเออร์กรอสกุรังตอบปฏิเสธผ่าน บุนจัน  ล่ามเขมรมาอย่างไม่มีเยื่อใย    ขุนวังก็พูดขอศาสตราวุธและทรัพย์สินคืน   กับขอให้ฝรั่งเศสถอยออกไปพ้นพระราชอาณาเขตสยาม    มองสิเออร์กรอสกุรังตอบผ่านล่ามมาว่า  ฝรั่งเศสจะไม่ถอยออกไปอย่างเด็ดขาด    ส่วนศาสตราวุธและทรัพย์สินต่างๆ ก็ไม่ได้อยู่ที่ตน  ตนจึงคืนให้ไม่ได้

การเจรจาไม่ประสบผลสำเร็จ พระยอดเมืองขวางตัดสินใจสั่งให้หลวงอนุรักษ์  ซึ่งอยู่ในที่นั้นด้วยกระโดดหนี      บุนจัน ล่ามเขมรเตือนให้มองสิเออร์กรอสกุรัง รู้ มองสิเออร์กรอสกุรัง  ร้องบอกทหารญวนให้เตรียมป้องกัน   พลางจับมือหลวงอนุรักษ์ลากเข้าไปในห้อง  หลวงอนุรักษ์สะบัดมือหลุด แล้วกระโดดเรือนลงมาหาพระยอดเมืองขวาง  จึงเกิดการชุลมุนขึ้น   พร้อมๆ  กันนั้น เสียงปืนดังขึ้นหนึ่งนัด ถูกทหารชาวโคราช ลูกน้องนายทุ้ยนายแปลก ล้มตาย  ตามมาด้วยเสียงปืนอีกสามนัด  ถูกทหารไทยตายอีก 2 คน    พระยอดเมืองขวางกับนายทุ้ยนายแปลก ร้องห้ามไม่เป็นผล  จึงสั่งทหารยิงโต้ตอบกลับไป    ได้เกิดไฟลุกไหม้ที่พัก ของมองสิเออร์กรอสกุรังขึ้นในขณะนั้น    บุนจันล่ามเขมร ซึ่งถูกปืนที่ขาซ้ายและมือขวา ก็วิ่งหนีลงมาจากเรือนที่ไฟไหม้  พลางร้องขอชีวิต  พระยอดเมืองขวางจึงห้ามมิให้ทำร้ายแก่บุนจัน   หลวงอนุรักษ์ก็ไปคว้ามือบุนจันมาไว้  ภายหลังชาวเขมรเดนตายผู้นี้  ได้กลายมาเป็นพยานปากเอกของฝ่ายฝรั่งเศส  เล่นงานพระยอดเมืองขวางในศาลรับสั่งพิเศษ

ส่วน ขุนวัง วีรชนอีกคนซึ่งไม่มีชื่อจารึกในทำเนียบวีรบุรุษ   เมื่อเกิดเหตุการณ์ชุลมุนต่อสู้แล้ว  ก็ถือดาบวิ่งโรขึ้นไปบนเรือน  ปากร้องด่าว่าจะตัดหัวฝรั่ง   แต่ไม่ทันจะได้ตัดหัวฝรั่งเศสสมแค้น  ก็ถูกลูกกระสุนปืนทหารญวน ยิงสวนมาถึงแก่ความตายทันที    ถึงกระนั้นก็ตาม มองสิเออร์กรอสกุรัง  ก็หารอดพ้นจากความตายไปไม่   แม้หัวจะไม่ขาดเพราะดาบขุนวัง  แต่ขมับก็ทะลุเพราะกระสุนปืนทหารโคราช  นอนตายอยู่ในเรือนที่ไฟกำลังลุกโหมอยู่  ความตายของมองสิเออร์กรอสกุรังนี้เอง   ที่จักรวรรดินิยมฝรั่งเศสฉวยเป็นประเด็นสำคัญประเด็นหนึ่ง  ในการรุกฆาต  เพื่อเชือดเฉือนแผ่นดินสยามฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง

ผลจากศึกชิงตัวหลวงอนุรักษ์ครั้งนั้น   นอกจากขุนวัง และมองสิเออร์กรอสกุรัง ต้องจบชีวิตแล้ว  ทหารฝ่ายไทยตาย 6 คน บาดเจ็บ 4-5 คน   ฝ่ายฝรั่งเศสตาย 11-12 คน (แต่ฝรั่งเศสอ้างว่าตาย 16-24  คน)    ไทยจับเชลยได้ 3 คน คือ งูเยนวันคัน หรือ เหงียนวันคัน  ส่วนทหารเชลยอีกคน  เข้าใจว่าเสียชีวิตก่อนเดินทาง

มองสิเออร์ลุซ ซึ่งยึดเมืองคำมวนอยู่  ได้รายงานให้ มองสิเออร์ลานาสซัง ผู้สำเร็จราชการอินโดจีน  ทราบถึงเหตุการณ์ที่แก่งเจ๊กว่า "ขณะเจรจากับพระยอดเมืองขวาง ข้าหลวงไทยประจำเมืองคำมวน  ได้ใช้ปืนรีวอลเวอร์ยิงเอามองสิเออร์กรอสกุรัง ในระยะเผาขน    และในเวลาเดียวกันทหารไทยก็ตรูกันเข้าทำรายพนักงานรักษาการณ์   พนักงานรักษาการณ์น้อยกว่า  จึงสู้ไม่ได้   ไทยได้ฉกชิงสิ่งของที่มีในที่พัก เอาไฟเผาที่พักเสีย... " เป็นการเล่นบท หมาป่ากับลูกแกะอย่างทันอกทันใจ

หลังเหตุการณ์ที่บ้านแก่งเจ๊ก ฝรั่งเศสได้ส่งเรือรบบุกรุกเข้ามาในแม่น้ำเจ้าพระยา  ทำให้เกิดยุทธนาวีที่ปากแม่น้ำเจ้าพระยา ขึ้น   เกิดการยิงสู้รบขึ้น   เรือรบและทหารไทยได้ทำการต่อสู้ป้องกันข้าศึกอย่างกล้าหาญ สร้างความเสียหายให้กับเรือรบฝรั่งเศสมากพอสมควร   ทหารไทยตาย 8 คน เจ็บ 41 คน สูญหาย 1 คน คนไทยถูกลูกหลงตาย 1 คน   เรือและป้อมเสียหายมาก    ทหารฝรั่งเศสตาย 3 คน    แต่ด้วยกำลังทหารและอาวุธที่ด้อยกว่ามาก    และเกรงว่าฝรั่งเศสจะอ้างเป็นเหตุ  ในการเปิดสงครามสู้รบครั้งใหญ่    อันจะทำให้ประเทศสยามต้องตกเป็นอาณานิคมของฝรั่งเศส     เพราะกำลังของไทยที่ด้อยกว่า ไม่อาจต้านทาน  แสนยานุภาพของฝรั่งเศสที่มีอาวุธเหนือกว่าได้   รัฐบาลสยามจึงจำต้องสั่งให้ทหารยุติการต่อสู้กับฝรั่งเศส

ครั้งวันที่ 20 กรกฎาคม ร.ศ. 112 หลังเกิดเหตุ 7 วัน  รัฐบาลฝรั่งเศสก็ได้ยื่นข้อเรียกร้องแก่รัฐบาลสยาม 6 ข้อ ให้ตอบภายใน 48 ชั่วโมง คือ

1. ให้ไทยยอมสละกรรมสิทธิ์ทั้งหมด และเคารพสิทธิของญวนและเขมร  ในดินแดนเหนือฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง   รวมทั้งบรรดาเกาะทั้งหมด ที่อาจมีขึ้นเมื่อน้ำลด หรือในบรรดาที่มีมาก่อนแล้วนั้น   ให้เป็น กรรมสิทธิ์ของฝรั่งเศส

2. ไทยจะต้องไม่มีค่ายทหารในเขต 25 กม. ตลอดแนวแม่น้ำ รวมทั้งพระตะบอง และเสียมเรียบ    ไทยจะไม่มีเรือรบไปไว้ หรือใช้ดินแดนในทะเลสาป หรือลำน้ำที่แยกจากแม่น้ำโขง และให้ถอนกองทหารที่ตั้งมั่นอยู่บนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง ให้เสร็จสิ้นภายในเวลาไม่เกิน 1 เดือน

3. ให้เสียค่าปรับไหมแก่ฝรั่งเศส  ในเหตุการณ์อุกฉกรรจ์ที่เกิดขึ้นที่ทุ่งเชียงคำและที่คำมวน และทั้งในการที่ได้ทำอันตรายและความเสียหายแก่เรือ และพวกกลาสีเรือฝรั่งเศส  ในลำแม่น้ำเจ้าพระยา

4. ให้ลงโทษผู้กระทำผิด และเสียเงินค่าทำขวัญให้แก่ครอบครัวผู้ที่ต้องเสียชีวิต

5. ให้ใช้เงิน 2,000,0000 ฟรังค์   ค่าที่ทำความเสียหายให้แก่ชนชาติฝรั่งเศส

6. ให้จ่ายเงินจำนวน 3,000,000 บาท ทันที มัดจำการที่จะชดใช้เงินค่าเสียหายและเงินค่าทำขวัญรายต่างๆ    หรือถ้าไม่สามารถ ก็ต้องยอมให้รัฐบาลฝรั่งเศสถือสิทธิเก็บเงินค่าส่วนสาอากร และสมพัสตร์ในมณฑลพระตะบองและเสียมราฐ

ถ้ามีความเห็นหรือความเข้าใจที่ไม่ตรงกันในสัญญาฉบับนี้   ให้ถือเอาภาษาฝรั่งเศสเป็นหลัก

ฝ่ายรัฐบาลสยามไม่มีทางเลือก จำต้องยินยอมชดใช้ค่าความเสียหาย แก่ฝรั่งเศสตามที่เรียกร้องทุกประการ    โดยรัฐบาลสยามได้ทำสนธิสัญญา ลงวันที่ 3 ตุลาคม ร.ศ. 112 ยกดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง กว่า 230,000 ตารางกิโลเมตร และค่าปรับจำนวนตามที่เรียกร้องให้แก่ฝรั่งเศส

และจากสัญญาที่ทำไว้กับฝรั่งเศส ในอนุสัญญาข้อ 3   ได้ระบุกรณีที่ แก่งเจ๊ก เอาไว้ว่า " ผู้ก่อการร้ายที่ ทุ่งเชียงคำ แลที่ คำม่วน นั้น    เจ้าพนักงานฝ่ายสยามจะได้ชำระตัดสิน   แลผู้แทนกรุงฝรั่งเศสจะได้ช่วยในการตัดสิน  และจะกำกับการลงโทษาตามคำตัดสินนั้น     คอเวอนเมนต์ฝรั่งเศสรักษาอำนาจไว้ ในการที่จะเห็นชอบว่าคำตัดสินลงโทษนั้น จะพอสมควรฤายัง    ถ้ายังไม่เห็นพอแล้ว   ก็ขอให้ตั้งศาลซึ่งมีตระลาการ ผู้ที่คอเวอนเมนต์ฝรั่งเศสจะกำหนดพิจารณาด้วย  ทั้งสองฝ่ายนั้น ตัดสินใหม่ "

นั่นคือ บังคับให้ไทยต้องดำเนินการพิจารณาคดี 2 คดี ได้แก่ คดี บางเบียน บุตรท้าวไล  ซึ่งชักธงฝรั่งเศสขึ้นที่ทุ่งเชียงคำหลายครั้ง   แต่ถูกฝ่ายไทยกระชากลงจากเสาแล้วจับตัว บางเบียน ไว้    กับคดีที่คนไทยฆ่า กรอสกุรัง และทหารญวนตายที่แก่งเจ๊ก    ถ้าตัดสินลงโทษพอสมควร ฝรั่งเศสก็จะไม่ถือเอาตาม    แต่ถ้าลงโทษไม่พอสมควร (รวมทั้งไม่ลงโทษ) ฝรั่งเศสจะให้พิจารณาพิพากษาใหม่ โดยศาลใหม่ที่จะตั้งขึ้นจากทั้งสองฝ่าย

รัฐบาลสยามได้ออกกฎหมายจัดตั้ง ศาลรับสั่งพิเศษ คือ " พระราชบัญญัติตั้งศาลรับสั่งเป็นการพิเศษครั้งหนึ่ง   สำหรับชำระคนในบังคับสยาม ที่ต้องหาว่ากระทำความผิด ที่ทุ่งเชียงคำ แลที่แก่งเจ๊ก เมืองคำม่วน "   ประกาศใช้เมื่อเมื่อวันที่ 8 กุมภาพันธ์ ร.ศ. 112     อันเป็นปลายปี พ.ศ. 2436 ( ซึ่งถ้านับเดือนกุมภาพันธ์เป็นเดือนที่สอง  เช่นปัจจุบัน ก็เท่ากับเป็น พ.ศ. 2437 )   ในกฎหมายได้ระบุให้ พระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวงพิชิตปรีชากร เป็นอธิบดีผู้พิพากษา   และพระยาสีหราชเดโชชัย   พระยาอภัยรณฤทธิ์   พระยาเทวศรวงษ์วิวัฒน์  พระยาธรรมสารนิตต์  พระยาธรรมสารเนตติ์   และพระยาฤทธิรงค์รณเฉท เป็นผู้พิพากษารอง     ระบุให้ หลวงสุนทรโกษา กับ นายหัศบำเรอหุ้มแพร  เป็นทนายแผ่นดิน

กรมหลวงพิชิตปรีชากร อธิบดีผู้พิพากษา  ได้ทรงแต่งตั้ง หลวงรัตนาญัป์ติ (เปล่ง) อธิบดีกรมอัยการ  (คนแรก) และเนติบัณฑิตอังกฤษ (คนแรก) เป็นยกกระบัตรศาล   ทำหน้าที่คล้ายจ่าศาลในปัจจุบัน คือ  รับผิดชอบงานด้านธุรการ    จะเห็นได้ว่านอกจากยกกระบัตรศาล ซึ่งเป็นคนหนุ่มไฟแรง  ซึ่งภายหลังได้เป็นขุนหลวงพระยาไกรสี อธิบดีศาลพระราชอาญาแล้ว   ทนายแผ่นดิน หรืออัยการ  อีกสองคน   ก็ล้วนเป็นคนหนุ่มความรู้ดีทั้งสิ้น     หลวงสุนทรโกษา (คอยยูเหล ณ ระนอง)  ก็จบการศึกษาเป็นเนติบัณฑิตอังกฤษคนที่สองของสยาม   ภายหลังได้เป็นพระยาปฏิพัทธภูบาล    ส่วนนายหัศบำเรอ (ปลื้ม สุจริตกุล) ก็เป็นเนติบัณฑิตอังกฤษคนที่สาม  ภายหลังได้เป็นเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี

ในคดีพระยอดเมืองขวาง ซึ่งตกเป็นจำเลย  ในคดีสังหาร มองสิเออร์กรอสกุรัง และทหารญวน    จำเลยได้ตั้งทนายแก้ต่างคดี 4 คน ด้วยกัน    คนแรก คือ นายเป๊ต ชาวอังกฤษ  เป็นเนติบัณฑิตอังกฤษ  ซึ่งได้เข้ามาประกอบอาชีพเป็นทนายความ อยู่ในสยามหลายปีแล้ว   คนที่สองคือ นายวิลเลียม อัลเฟรด  เตลิกี ชาวสิงหล  เป็นเนติบัณฑิตจากลังกา  ได้เข้ามาตั้งสำนักงานทนายความ "เตลิกี แอนด์ กิบบินส์"   ภายหลังได้เข้ารับตำแหน่งอธิบดีกรมอัยการ ต่อจากหลวงรัตนาญัป์ติ   และดำรงตำแหน่งนี้ยาวนานถึง 23  ปี   ได้รับบรรดาศักดิ์เป็นพระยาอรรถการประสิทธิ์ และเป็นต้นตระกูล " คุณะดิลก "   ทนายความคนที่สาม  คือ นายมี เนติบัณฑิต และว่าที่ราชมนตรีของกรมอัยการ  ต่อมาได้ลาออกประกอบอาชีพส่วนตัว  ตั้งโรงพิมพ์บำรุงนุกูลกิจ  พิมพ์หนังสือของทางราชการ  และหนังสือรวมคำพิพากษาศาลฎีกาชื่อ ธร์มสาร  อยู่หลายปี    ท่านเป็นต้นตระกูล " ธรรมาชีวะ "     ทนายคนที่สี่ คือนายเกต  เป็นเนติบัณฑิตในกรมอัยการเช่นเดียวกัน แต่ไม่ทันจะก้าวหน้าก็เสียชีวิตในอีกสองปีต่อมา

พยานฝ่ายทนายแผ่นดิน มี 2 ปาก คือ บุนจัน ล่ามเขมร และงูเยนวันคัน ทหารญวน  แต่เมื่อนำพยานเข้าสืบจริงๆ กลับได้เพียง บุนจัน ปากเดียว   ส่วนงูเยนวันคัน นั้นป่วยหนักอยู่ที่ไซ่ง่อน    ทางฝรั่งเศสได้ให้มีการสอบปากคำงูเยนวันคันต่อหน้า มองสิเออร์ดูโด อธิบดีศาลอุทธรณ์ เมืองไซง่อน  แล้วส่งบันทึกคำให้การมาให้ทนายแผ่นดิน เสนอศาลเพื่อประกอบการพิจารณา

ส่วนพยานฝ่าย พระยอดเมืองขวาง จำเลยนั้น  นอกจากตัวพระยอดเมืองขวาง เองแล้ว ยังมี หลวงอนุรักษ์ ผู้ช่วยของพระยอดฯ   ร้อยตรีทุ้ย   ว่าที่ร้อยตรีแปลก  ขุนณรงค์ (นายลา)  หมื่นวิเศษ (นายแย้ม)  และหมื่นจำนงค์ (นายชื่น)   สามปากหลังเป็นข้าราชการใต้บังคับบัญชาพระยอดเมืองขวาง  ที่เมืองคำมวน และอยู่ในเหตุการณ์สู้รบที่แก่งเจ๊กด้วย

การพิจารณาคดีได้เริ่มตั้งแต่วันที่ 24 กุมภาพันธุ์ ร.ศ. 112   สิ้นสุดลงเมื่อวันที่ 16 มีนาคม ร.ศ. 112    ก่อนสิ้นปี ฝรั่งเศสได้ส่งมองสิเออร์ดูโ อธิบดีผู้พิพากษาศาลอุทธรณ์เมืองไซ่ง่อน  มาเป็นผู้แทนรัฐบาลในการช่วยตัดสิน และกำกับการลงโทษ ตามที่ระบุไว้ในอนุสัญญาข้อ 3    โดยฝ่ายไทยได้อำนวยความสะดวกให้เป็นอย่างดี   ในการนี้หมอแฟรง ฟูเตอร์ และนายสะไลสตรับ เจ้าพนักงานกระทรวงการต่างประเทศ ทำหน้าที่เป็นล่ามศาล   นายมอรันต์ ชาวอังกฤษ ซึ่งเป็นพระอาจารย์ของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช  ทำหน้าที่เป็นล่ามของพระยอดเมืองขวาง

ศาลรับสั่งพิเศษได้มีคำตัดสิน เมื่อวันที่ 17 มีนาคม ร.ศ. 112    ว่าพระยอดเมืองขวางไม่ได้กระทำผิดตามฟ้อง  โดยได้วินิจฉัยปัญหาอย่างละเอียดทุกถ้อยกระทงความ สรุปความโดยย่อว่า

เดิม พระยอดเมืองขวาง จำเลยได้รับอำนาจเป็นข้าหลวงรักษาราชการ ในเมืองคำเกิดคำมวน  หัวเมืองปลายด่านพระราชอาณาเขต ช้านานไป 8 ปี    ครั้นวันที่ 23 เดือนพฤษภาคม ร.ศ. 112   นายทหารฝรั่งเศส ชื่อมองสิเออร์ลุซ เป็นหัวหน้าคุมทหารญวนมีปืน เข้ามาล้อมตีค่ายที่จำเลยตั้งอยู่  จับตัวจำเลยแลขุนหมื่นไพร่พลที่อยู่ในบังคับ แลเก็บริบเอาทรัพย์สมบัติเครื่องศาสตราวุธเสียสิ้น    แต่ในเวลานั้นจำเลยหาได้ทำการต่อสู้ไม่ เพราะยังคิดว่ากรุงฝรั่งเศสกับกรุงสยามยังเป็นพระราชไมตรีกันอยู่   เป็นแต่เขียนหนังสือ แสดงการที่ฝรั่งเศสมาทำการหักหาญต่างๆ และขอมีคำอายัดทรัพย์สิ่งของ แลราชการบ้านเมือง    กว่าจำเลยจะได้รับคำสั่งของข้าหลวงใหญ่ให้ทำการอย่างไรต่อไป     แล้วมองสิเออร์จึงให้มองสิเออร์กรอสกุรัง กับทหารญวน 20 คน   บังคับคุมตัวให้จำเลยไปส่งถึงท่าอุเทน  อ้างว่าจำเลยเป็นที่เกลียดชัดของราษฎร  เกรงจะได้รับความลำบาก   มองสิเออร์ลุซอ้างว่า สิ่งของที่ได้เก็บไว้จะคืนแก่จำเลยเมื่อถึงที่   เพราะป้องกันมิให้มีคำกล่าวภายหลัง ว่าพวกทหารที่คุมไปได้แย่งเอาเสียกลางทาง

ครั้นวันที่ 26 พฤษภาคม ร.ศ. 112    มองสิเออร์กรอสกุรังกับพวกทหาร  ได้คุมตัวพวกจำเลย ออกจากเมืองคำมวน     เดินทางมาได้สองวัน  มองสิเออร์กรอสกุรังก็พาพวกทหารเดินล่วงหน้าไปก่อน พักอยู่ที่บ้านแก่งเจ๊ก   พวกจำเลยก็พากันไปพักอยู่ที่ทำเนียบเก่า    อยู่มาได้ 2 วัน มีผู้มาแจ้งมองสิเออร์กรอสกุรัง ว่าจำเลยได้ให้คนเที่ยวหาเครื่องมือจะมาทำค่าย    มองสิเออร์กรอสกุรังจึงไปที่จำเลยอยู่ จับเอาตัวหลวงอนุรักษ์ ผู้ช่วยราชการของจำเลยต่อหน้าจำเลยนั้น  แต่หลวงอนุรักษ์ไม่ยอมมาโดยดี ต้องปล้ำฉุดลากตัว ไปขังไว้ในห้องเรือน  ที่พวกมองสิเออร์กรอสกุรังตั้งอยู่ในเวลานั้น   จำเลยก็หาได้ว่ากล่าวประการใดไม่    ครั้นเวลาผ่านไป  จำเลยได้ให้ขุนวัง ไปขอตัวหลวงอนุรักษ์คืน    มองสิเออร์กรอสกุรัง ก็หาได้ปล่อยตัวหลวงอนุรักษ์ให้ไม่  ค่ำวันนั้นมีผู้มาบอกจำเลยว่า  มองสิเออร์กรอสกุรังคิดจะมาจับจำเลยและพวกจำเลย  จำเลยจึงพาพวกพ้องลงเรือล่องถอยมาพักอยู่ที่เวียงกระแสน    เมื่อมาตามทางได้พบพวกเมืองท่าอุเทนประมาณ 50 คน คุมเสบียงไปส่ง    จำเลยก็เรียกเอาพวกนั้นถอยกลับไปด้วย    ครั้นถึงเวียงกระแสน พบนายทุ้ย นายแปลก  นายทหารคุมทหารไทยขึ้นไปประมาณ 50 คน    นายทหารทั้งสองแจ้งข้อราชการว่า หลวงวิชิตสารสาตร  ผู้บังคับการเมืองท่าอุเทน ทราบเรื่อง   จึงให้คุมทหารมาช่วยแก้ไขพวกจำเลย ให้พ้นจากอำนาจฝรั่งเศส   แลให้ขับไล่พวกทหารฝรั่งเศสออกไปเสียให้พ้นพระราชอาณาเขต    จำเลยกับพวกจำเลย แต่มิได้แต่งตัวเป็นทหารประมาณ 18-19 คน ถือปืนอาวุธ 2 คน  ก็พานายทุ้ยนายแปลกกับทหาร ไปยังที่หลวงอนุรักษ์ต้องกักขังอยู่    จำเลยจึงแต่งให้ขุนวังเข้าไปกล่าวกับ มองสิเออร์กรอสกุรัง ขอตัวหลวงอนุรักษ์คืน    แต่เนื้อความต่อไป คำพยานฝ่ายโจทก์ ฝ่ายจำเลย  แตกต่างกันมากบ้าง น้อยบ้าง   จำต้องกล่าวตามทั้งสองข้าง แลเลือกฟังเอาแต่ที่น่าเชื่อถือและควรฟังได้

โจทก์กล่าวหาตามคำให้การของพยานโจทก์ คือ บุนจันและงูเยนวันคัน  ที่ให้ปากคำกับมองสิเออร์ปาวี     พระยอดเมืองขวาง จำเลย  กับพวกจำเลยยกไปยังเรือนที่พัก ของมองสิเออร์กรอสกุรัง   เมื่อเวลานั้นมองสิเออร์กรอสกุรังป่วยเป็นไข้ไม่ได้สติ แลลุกจากที่นอนมิได้   พยานโจทก์ คือ ล่าม บุนจัน ออกมาไต่ถาม  แลเอาความกลับเข้าไปแจ้งแก่มองสิเออร์กรอสกุรัง  พวกทหารไทยก็ยิงปืนใส่ จึงเกิดยิงต่อสู้กัน   ขณะนั้นพวกไทยก็ขึ้นไปบนเรือนยิงมองสิเออร์กรอสกุรัง ถึงแก่ความตาย แลปล้นเอาทรัพย์สิ่งของ จุดไฟเผาเรือนเสีย   เป็นเหตุให้ทหารญวนตาย 16-24 คน

แต่เมื่อศาลไต่ถามบุนจัน พยานโจทก์  กลับให้การขัดแย้งว่า   เมื่อเวลาพวกทหารไทยเข้าใกล้เรือนนั้น   มองสิเออร์กรอสกุรัง ได้ออกมายืนหน้าเรือนตรงบันได ขุนวังได้ขอตัวหลวงอนุรักษ์     มองสิเออร์กรอสกุรัง ตอบไม่ยอมปล่อย  ขุนวังได้ขอทรัพย์สินที่พวกฝรั่งเศสริบเอา แลบอกให้พวกฝรั่งเศสถอยกลับไป    มองสิเออร์กรอสกุรังกลับเข้าข้างในเสีย   จากนั้นก็ได้ยินเสียงปืนดังขึ้น เข้าใจว่าเป็นพวกไทยยิง เพราะข้างหน้าเรือนไม่มีพวกทหารญวน และยังหาได้เตรียมการต่อสู้ไม   ่ เมื่อเวลายิงต่อสู้กัน  พยานได้เห็นมองสิเออร์กรอสกุรังถูกลูกปืนที่ศีรษะก็ล้มลงตาย   แลพวกไทยหลายคนขึ้นไปบนเรือน  ปล้นเอาเงินแลทรัพย์สินไป    จากนั้นจึงได้จุดไฟเผาเรือน จนลุกไหม้เกือบครึ่งหลัง  พยานทนความร้อนมิได้ จึงวิ่งหนีลงมา   พวกทหารเห็นยกปืนจะยิง  แต่ตัวนายห้ามไว้ ว่าจะจับตัวเป็นๆ ส่วน งูเยนวันคัน ทหารญวนพยานโจทก์อีกคน  กลับกล่าวว่า เมื่อทหารไทยมาถึงก็ได้ยิงปืนทีเดียว พวกตนก็ยิงต่อสู้บ้าง   หาได้มีพูดถึงที่ได้พูดจาว่ากล่าวกันก่อนไม่

ศาลได้พิเคราะห์ดูจากคำให้การแล้ว เห็นว่า   ตามคำที่โจทก์กล่าวหาว่า มีทหารญวนแต่ 12 ถึง 24  คน ต้องปืนตาย  ดูมิน่าเป็นได้ เนื่องในคำของมองสิเออร์ลุซ ผู้ได้ส่งทหารมาก็ได้ใช้มาแต่ 20 คน  ต่ำกว่าที่สงสัยถึง 4 คน  ทั้ง 4 คนนี้ควรฟังเป็นแน่ได้ว่าไม่มีตัวตนจริง    แลคนญวนที่ต้องอาวุธป่วยไม่ได้ตายที่วิวาทก็ 2 คน    ทั้งในคำพยานโจทก์ทั้ง 2 ปาก ก็เบิกความว่า  ทหารญวนผู้ที่คิดเห็นว่าน้อยตัวกว่าฝ่ายไทยอยู่  แล้วไม่ได้อยู่ต่อสู้ หนีไปเสียก็มี    คนอันพยานโจทก์ทั้งสองอยู่ต่างที่กัน เห็นว่าได้หนีไป คงไม่น้อยกว่า 2 คน    ควรฟังได้ว่าทหารญวนที่ต้องตายในที่วิวาทนั้นไม่เกิน 16 คน ไปได้  มีแต่จะน้อยกว่า  เพราะอาจมีทหารญวนผู้หนีไป โดยไม่มีใครเห็นอีกก็ได้ด้วย

ส่วนพระยอดเมืองขวาง จำเลย  ให้การรับว่า เมื่อทหารไทยต้องปืนที่ยิงมาแต่ในเรือน ที่มองสิเออร์กรอสกุรังทำอยู่ ล้มลงอีก 2 คน   จำเลยกับนายทุ้ยกับนายแปลก ก็สั่งให้ทหารยิงโต้ตอบต่อสู้บ้าง  แลได้สั่งให้ทหารเก็บเอาปืนของพวกญวนที่ต้องอาวุธตาย 10 กระบอก

ส่วนพยานจำเลยนายทุ้ย นายแปลก นายทหาร เบิกความแตกต่างไปว่า  เมื่อพยานเห็นทหารต้องปืนล้มลง    พยานจึงพูดปรึกษากับพระยอด ว่า  เมื่อทหารญวนยิงเอาทหารเรา ตายลงเป็นหลายคนฉะนี้  ก็จำเป็นจะต้องสิ่งให้ทหารยิงต่อสู้บ้าง   จำเลยก็เห็นชอบด้วย นายทหารทั้ง 2 จึงได้สั่งให้ทหารยิงต่อสู้   แต่พยานหาได้ยินจำเลยสั่งด้วยไม่

คำพยานนายทหารทั้งสอง นี้ น่าจะเป็นความจริง   เพราะตัวจำเลยเวลานั้น เป็นแต่ที่ปรึกษาไปเท่านั้น  มิได้เป็นผู้บังคับทหาร   แลมิได้มีอำนาจที่จะทำการดังที่มารับนั้น  จำเลยแม้จะมีบรรดาศักดิ์สูงกว่านายทหารทั้งสองก็จริง   แต่ก็มีอำนาจแลหน้าที่ ในเขตแขวงเมืองคำเกิดคำมวนเท่านั้น    แลว่าตามคำสั่งหลวงวิชิตสารสาตร  ผู้ถืออำนาจบังคับการทั้งฝ่ายทหารและพลเรือน ในแขวงเมืองท่าอุเทน    ก็มีความชัดให้นายทหารทั้งสองเป็นผู้ถืออำนาจ ที่จะทำการตามคำสั่งนั้น    แลถ้าจำเลยออกจากอำนาจฝรั่งเศสได้แล้ว  ก็ให้ปรึกษาหารือกัน คิดอ่านขับไล่ฝรั่งเศสออกไปให้พ้นพระราชอาณาเขตได้    ตามคำสั่งนี้ก็ให้จำเลยเป็นแต่เพียงที่ปรึกษาเท่านั้น   กำลังทหารที่นำไปก็เป็นคนในบังคับนายทหารทั้งสอง   แม้ว่าจำเลยได้มีคำสั่งจริงดังให้การก็ดี  ในเวลานั้น จะมีผู้กระทำตามบังคับได้ก็แต่สองคน แลก็ไม่ได้หมายความว่าคนทั้งสองนั้น ฤาผู้ใดได้ทำตามคำสั่งของจำเลย   คนที่ทำการก็มีแต่พลทหารที่ทำตามคำสั่งของนายทหารเท่านั้น

แลในที่สุดแม้ว่าจำเลยจะต้องร่วมการรับผิดชอบกับนายทหารทั้งสอง ในการที่สั่งให้ยิงต่อสู้กันนั้น   ก็เป็นแต่เพียงทำการตามบังคับของข้าหลวงใหญ่    เพื่อจะรักษาราชการแลรักษาอาณาเขตของบ้านเมืองตน   ตามหน้าที่พนักงานของตัวที่จำทำเช่นนั้น    แลจำเลยแลนายทหารทั้งสอง ก็ได้ทำการโดยโอบอ้อมอดทน    ได้ตั้งให้ขุนวังไปขอเจรจาว่ากล่าวชี้แจงร้องขอแต่โดยดี    ถ้าหากมองสิเออร์กรอสกุรังพูดจาผ่อนผัน   แม้แต่ละให้หลวงอนุรักษ์ได้กลับไปแต่โดยดี    การที่ต้องเกิดฆ่าฟันกันในวันนั้น แม้ที่สุดก็ยังไม่ทันมีได้    แต่เป็นกรรม เพราะคนเหล่านั้นได้คาดคิดผิดไปว่า พระยอดเมืองขวาง คงเป็นผู้ใหญ่ถืออำนาจได้บังคับคนพวกนั้น  จึงสำคัญเอาตามเคยว่าคงจะไม่กล้าต่อสู้   เหมือนดังเช่นที่ได้เคยเห็นจำเลยยอมให้ข่มขี่มาแต่ก่อน เมื่อครั้งคำมวนเป็นต้น     เมื่อจับหลวงอนุรักษ์ไว้ในมือ ก็เชื่อว่าไทยคงยังไม่กล้าทำหักหาญ   ครั้นเห็นหลวงอนุรักษ์สะบัดหลุดไปได้ ก็ตกใจว่าไทยสิ้นที่กีด คงจะกำเริบต่อสู้ในทันใดนั้น  จึงรีบยิงปืนมา ปรารถนาจะให้จำเลยและคนเหล่านั้นตกใจกลัวตายบ้าง จะได้หนีไป    แต่ความคิดดังนี้ผิดไป  ด้วยผู้บังคับการในเวลานั้นหาใช่จำเลยไม่    เมื่อนายทหารทั้งสองเห็นทหารตายลงหลายคนแล้ว ก็เป็นหน้าที่ของทหารที่จะต้องต่อส  ู้ อนึ่งก็รู้อยู่ว่าปืนเป็นทางยาว ถ้าจะนิ่งอยู่ ฤาจะหนี  ก็คงต้องตายลงอีกมากกว่า    ผลแห่งการที่สู้รบกัน ก็จำต้องเป็นดังเช่นได้เป็นไปแล้ว   โดยไม่ใช่ความผิดของฝ่ายจำเลย ฤาพวกจำเลยทั้งสิ้น    เป็นการจำเป็นที่ทหารและข้าราชการทั้งปวงต้องจำทำ

ในคำหาว่า จำเลยได้ปล้น ฤาสั่งให้ผู้อื่นปล้นริบเอา ศาสตราวุธและเงินตราทรัพย์สินอื่น ของมองสิเออร์กรอสกุรังแลล่ามไป   แลได้เผาเองฤาได้สั่งให้ผู้อื่น  เผาเรือนซึ่งมองสิเออร์กรอสกุรังแลพลทหารพักอยู่  คำพยานบุนจันให้การต่อมองสิเออร์ปาวีราชฑูตฝรั่งเศสว่า    พยานเห็นพระยอดเมืองขวางอยู่ช้างหลังหมู่ทหาร   และพยานได้ยินเขายุทหารของเขาเสมอ     แต่เมื่อพยานมาให้การในศาล ก็ละหลีกคำนี้เสีย  กลับตัดเสียว่าพยานอยู่ไกล   ไม่สามารถได้ยินถ้อยคำที่จำเลยกล่าวอย่างใดอย่างหนึ่งในเวลานั้น

ความทั้งสองข้อ พิจารณาเห็นว่า  มิได้เห็นว่าคำพยานมีเกี่ยวข้องกับจำเลยแต่ข้อหนึ่งคำใด แม้แต่เหตุที่จะควรสงสัย  ว่าจำเลยน่าจะได้มีคำสั่งนั้นด้วยเหตุใด ก็หามิได้    บุนจันพยานโจทก์ได้ยืนยันแต่ว่า เห็นคนไทยจุดไฟขึ้น   แต่พยานก็จำหน้าจำตัวมิได้   แต่พยานจำเลยปฏิเสธว่า ไม่เห็นใครขึ้นเรือน    เห็นแต่ไฟติดขึ้นข้างหลังเรือน แต่ไม่แจ้งว่าผู้ใดจุด     คำพยานคัดค้านเสียไม่ตรงกัน   คงฟังเป็นจริงได้เพียงว่า ได้เกิดไฟลุกขึ้นจริง    ในเวลาเมื่อยิงโต้ตอบกันอย   ู่ แลเมื่อหยุดยิงกัน ไฟลุกลามแรงกล้าเสียแล้ว ผู้ใดจะขึ้นไปเก็บหาอันใดมิได้    จึงพิเคราะห์เห็นคำบุนจัน ว่าเห็นคนขึ้นไปเก็บของก่อนไฟไหม้  ถ้าดังนั้นก็เป็นเวลากำลังยิงกันอยู่   ดูก็ไม่น่าจะมีใครจะกล้าขึ้น    อนึ่งถ้าพวกชนะขึ้นเรือนได้แล้ว   จะจุดไฟขึ้นด้วยประสงค์อันใด     เพราะเหตุที่ควรจะจุดไฟก็แต่เพียง จะทำให้คนที่แอบยังอยู่บนนั้น ไม่อยู่ต่อสู้ได้    แลสิ่งของทรัพยสินที่อยู่บนเรือน ก็น่าจะเป็นทรัพย์สิ่งของของพวกจำเลยเอง  เป็นอันมากกว่าของมองสิเออร์กรอสกุรังแลบุนจันเสียอีก    เพราะบุนจันเองได้ให้การข้างต้นว่า เมื่อก่อนตัวจะมาได้มอบฝากสิ่งของไว้แก่ทหารฝรั่งเศส  ซึ่งรับรักษาไว้ที่ค่ายขนองม้า    แลมีคำมองสิเออร์ลุซ ได้กล่าวความว่า  ได้เก็บเอาทรัพย์สินของของหลวงแลจำเเลยพวกจำเลยไว้ทั้งสิ้น เพื่อจะส่งให้แก่จำเลย เมื่อไปถึงที่ซึ่งจะให้ไปส่ง    โดยประสงค์มิให้มีกล่าวหา ว่าทหารญวนได้แย่งชิงเอาในกลางทาง    ถ้าเป็นดังคำมองสิเออร์ลุซ ก็คงได้มอบสิ่งของ ของของจำเลยแลพวกให้แก่มองสิเออร์กรอสกุรัง

ถ้าเป็นเช่นนั้น สิ่งของที่ไฟไหม้เสียนั้น   คงเป็นของทั้งสองฝ่าย แลมีของจำเลยพวกจำเลยเองด้วยโดยมาก    ซึ่งคนเหล่านั้นไม่น่าจะจุดไฟเผาเสีย    เมื่อเวลาเห็นแล้วว่าได้ความชนะเป็นแน่นั้น   มิได้มีเหตุผลอันใดที่จำเลยจะต้องรู้เห็นเป็นใจ  ให้ปล้นเอาทรัพย์สิ่งของ และจุดไฟเผาเรือน    นอกจากการที่สั่งให้เก็บอาวุธ ของพวกทหารญวนที่ตายอยู่ในที่รบ    โดยเหตุเป็นการจำเป็นที่จะต้องนำไปส่งยังผู้ที่เป็นใหญ่  เพื่อเป็นพยานแก่การที่พวกเหล่านั้น ได้ทำบังอาจควบคุมกันถือเครื่องศาสตราวุธ เข้ามาตีแย่งอาณาเขตแขวงบ้านเมือง   และบุกรุกเข้าทำการอันร้ายกาจ ถึงภายในพระราชอาณาเขตชั้นใน    แลเพื่อเป็นการแสดงการที่พลทหารได้ทำการต่อสู้มีชัยนั้น    แลการที่จำเลยได้สิ่งสิงของเหล่านี้  เข้าไปยังข้าหลวงผู้ใหญ่ตามประเพณีในราชการ    และมิได้ถือเอาทรัพย์สิ่งใด เป็นประโยชน์แก่ตนฤาให้พวกพ้องผู้ใด    จะกล่าวว่าเป็นการตีปล้นฤาแย่งชิงนั้นที่ใด

ในคำที่ทนายแผ่นดินกล่าวว่า   แต่ต้นมา จำเลยได้ยินยอมยกมอบเมืองคำมวนให้แก่ฝรั่งเศส ด้วยหนังสือที่จำเลยมึถึงมองสิเออร์ลุซ   เหมือนเข้าใจได้ว่าพูดจากันเข้าใจ จะไม่มีการวิวาทสู้อันใด  เมื่อเดินทางมา พวกจำเลยกับพวกทหารที่คุมรักษามาส่ง ก็ได้มาด้วยกันโดยทางไมตรี  ครั้นจำเลยมาได้กำลังขึ้น กลับคิดทำอันตรายมองสิเออร์กรอสกุรัง ดังนี้เป็นการล่อลวงมา  แต่ทนายฝ่ายจำเลยเถียงว่า จำเลยมิได้ยินยอมอย่างไร    แลคำที่ว่ายอมมอบเมืองให้นั้น  ความประสงค์หาตรงกันไม่    จำเลยได้มอบอายัดแต่ ทรัพย์สมบัติแลการรับผิดชอบในการรักษาบ้านเมือง   ในเวลาที่ตัวจำเลยต้องข่มขืนด้วยกำลัง  มิได้มีโอกาสจะรักษาราชการตามหน้าที่ของตัวได้เท่านั้น ตามธรรมเนียมอย่างสยาม     เมื่อผู้ใดต้องความข่มขี่ยื้อแย่งทรัพย์สิ่งใด ซึ่งผู้ต้องความข่มขี่  เห็นว่าเป็นการไม่ชอบธรรมแลผิดต่อกฎหมาย   จะคิดว่ากล่าวร้องฟ้องเอาคืน    แต่เกรงผู้ได้จะไปทำอันตรายให้ทรัพย์เหล่านั้นสูญหาย   ฤากลับกลายด้วยเข้าใจว่า  ผู้ต้องแย่งยื้อได้ยอมให้    จึงทำคำอายัดทรัพย์สิ่งเหล่านั้นไว้แก่ผู้สามารถจะคุ้มครองรักษา ฤาทำอันตรายแก่ของเหล่านั้นได้    เพื่อจะบอกกล่าวให้เป็นการมั่นคงว่า  ตัวมิได้ยินยอมตามการที่ได้เท่านั้น     ในการเรื่องนี้ พระยอดเมืองขวางรู้สึกตัว ว่าเป็นเจ้าหน้าที่   ี่ได้รักษาและป้องกันเมืองปลายพระราชอาณาเขต ที่ติดต่อกับเขตแดนต่างประเทศ     ครั้นเมื่อมีผู้มาแย่งชิงขับไล่ ตนเห็นว่าไม่มีกำลังพอ  ฤาไม่มีความกล้าสามารถจะรักษาหน้าที่แห่งตน  ด้วยการต่อสู้ด้วยกำลังและฝีมือได้      จึงทำคำอายัดทรัพย์สมบัติและราชการที่ตนไม่สามารถรักษาไว้ได้ด้วยกำลังนั้น   แก่ผู้ที่ตนถือว่ามายื้อแย่งโดยการที่ผิดนั้น

เพราะเหตุทั้งปวงที่กล่าวมา นำให้เชื่อโดยสุจริตใจว่า  จำเลยมิไดมีความผิดแต่อย่างหนึ่งอย่างใด   หาได้ทำความผิดดังคำทนายแผ่นดินกล่าวหาแต่อย่างไรไม่  เพราะฉะนั้นให้หลวงรัตนาญัปติผู้เป็นยกกระบัตรศาล   แสดงการที่จำเลยเป็นอันหลุดพ้นจากอำนาจศาลรับสั่งพิเศษนี้ แต่เวลาที่ศาลได้กล่าวคำตัดสินนี้เป็นเสร็จลง

คำพิพากษาอัปยศ

คนไทยดีอกดีใจกับคำพิพากษาของศาลรับสั่งพิเศษอยู่ไม่นาน   ฝรั่งเศสซึ่งรู้สึกเสียเกียรติยศอย่างมาก ที่คนฝรั่งเศสตายเปล่า และจักรวรรดิต้องถูกลบหลู่  ได้ทำการประท้วงต่อรัฐบาลสยามอย่างรุนแรง กล่าวหาการตัดสินของศาลไม่ถูกต้อง และไม่เป็นธรรม  จึงไม่รับรองผล และขอให้รีบนำคดีนี้ขึ้นพิจารณาพิพากษาเสียใหม่ให้เป็นธรรม ตามที่ระบุในอนุสัญญาข้อ 3    รัฐบาลสยามได้ชี้แจงว่า ศาลได้ดำเนินการอย่างยุติธรรมแล้ว   แต่จักรวรรดินิยมฝรั่งเศส หาได้ยินยอมไม่ ฝ่ายไทยไม่มีทางเลือก จำต้องยอมให้มีการตั้งศาลขึ้นพิจารณาคดีใหม่    อันเป็นการขัดต่อหลักกฎหมายทั่วไปที่ว่า   การกระทำอันเดียวกันจะลงโทษสองครั้งไม่ได้ (NE BIS IN IDEM)   ซี่งหมายถึงจะพิจารณาพิพากษาสองครั้งในคดีเดียวกันไม่ได้

ศาลใหม่ที่ตั้งขึ้นมาเรียกว่า ศาลผสมกัน หรือ Mixed Court ฝรั่งเศสได้เข้ามาควบคุมกลไกทุกขั้นตอน   คือ ตั้งศาลขึ้นที่สถานฑูตฝรั่งเศสในกรุงเทพฯ ให้อัยการฝรั่งเศสมาเป็นโจทย์ยื่นฟ้องคดี   ให้มีผู้พิพากษาฝ่ายฝรั่งเศส 2 นาย ฝ่ายไทย 2 นาย แต่ประธานผู้พิพากษาเป็นฝรั่งเศสอีก 1 นาย     อย่างไรก็ตาม ฝ่ายไทยได้ขอมาได้ 2 ข้อ คือมิให้พันธนาการพระยอดเมืองขวาง ในระหว่างพิจารณาคดี    และหากศาลลงโทษ ฝ่ายไทยก็จะขอเป็นผู้ลงโทษเอง   โดยยอมให้ฝรั่งเศสมาตรวจสอบการลงโทษได้้

อัยการฝรั่งเศส ซึ่งมาทำหน้าที่โจทก์ฟ้องคดีนี้ คือ มองสิเออร์เดอเวล อธิบดีกรมอัยการฝรั่งเศส  ประจำเมืองไซ่ง่อน     ประธานคณะผู้พิพากษา คือ มองสิเออร์มอนคอต อธิบดีผู้พิพากษาศาลอุทธรณ์เมืองฮานอย     ส่วนมองสิเออร์กัมมันต์ ผู้พิพากษารองในศาลอุทธรณ์เมืองไซ่ง่อน   และมองสิเออร์ฟุยเนล อธิบดีกรมอัยการฝรั่งเศสในเมืองมิโต  เป็นผู้พิพากษาฝ่ายฝรั่งเศส    พระยามหาอำมาตยาธิบดี สมุหมหาดไทยฝ่ายเหนือ  และพระเกษมสุขการี อธิบดีผู้พิพากษาศาลแพ่งเกษมราชสุภาวดี   เป็นผู้พิพากษาฝ่ายไทย    สำหรับผู้พิพากษาฝ่ายไทยนั้น มีเรื่องเล่าเบื้องหลังว่าแทบจะหาตัวไม่ได้ เพราะต่างรู้ดีว่าผลคดีจะต้องลงเอยอย่างไร จึงไม่ประสงค์จะมาทำหน้าที่อันอัปลักษณ์เช่นนั้น

นอกจากนี้ พระยอดเมืองขวาง จำเลยศาลผสมกัน  ยังหาทนายความแก้ต่างไม่ได้ ด้วยเหตุผลที่รู้กันอยู่ว่า ถึงทนายจะทำหน้าที่เต็มความสามารถสักปานใด   ผลก็คือ จำเลยต้องติดคุก ตามความประสงค์ของฝรั่งเศสอย่างแน่นอน   องค์คณะของผู้พิพากษาก็ย่อมเห็นได้ในตัวอยู่แล้ว    เพราะถ้าเสียงผู้พิพากษาฝ่ายไทยและฝรั่งเศสเห็นแตกต่างกัน   ผู้ชี้ขาดคือประธานผู้พิพากษา ซึ่งเป็นฝรั่งเศส  ย่อมจะชี้ขาดให้แก่ฝ่ายตนอย่างแน่นอน    ในที่สุดผู้ที่รับอาสาเป็นทนายแก้ต่าง ให้แก่จำเลย คือ มองสิเออร์ ดูวาล เนติบัณฑิตฝรั่งเศส ซึ่งว่าความอยู่ในเมืองไซ่ง่อน บุคคลนี้มีวิญญาณของนักกฎหมายผู้ทรงความยุติธรรมอย่างใดหรือไม่   ไม่ปรากฏบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์   แต่ถ้าดูในรายงานการพิจารณาของศาลแล้ว ก็พอมองเห็นได้ว่าเป็นคนรักความยุติธรรมคนหนึ่ง

การพิจารณาคดีของศาลผสมกัน ได้เริ่มเมื่อวันที่ 4 มิถุนายน ร.ศ. 113 ( พ.ศ. 2437) รัฐบาลสยามโดยกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ได้ทรงมอบหมายให้ พระสฤษพจนกรณ์ ( เส็ง วิริยศิร ) เจ้ากรมมหาดไทย มาคอยติดตามฟังการพิจารณาอยู่ด้วย ท่านผู้นี้ภายหลังได้เป็นพระยามหาอำมาตยาธิบดี ปลัดทูลฉลอง กระทรวงมหาดไทยคนแรกนานหลายปี และได้เขียนเล่าบรรยายเหตุการณ์ครั้นนั้นเอาไว้ด้วย

ในการพิจารณาคดีของศาลผสมกัน ปรากฏว่า ทนายแผ่นดิน ไม่มีประจักษ์พยานมาเบิกความเลยแม้แต่ปากเดียว บุนจัน ล่ามเขมร ซึ่งเป็นพยานปากเอก ได้ป่วยหนัก และถึงแก่ความตายที่เมืองไซ่ง่อน ก่อนมาเบิกความในศาล ( ซึ่งมีผู้สันนิษฐานว่า อาจตายเพราะเบิกความเท็จในครั้งก่อน และสาบานเอาไว้ว่าจะเบิกความสัตย์จริง ) โจทก์จึงมีแต่พยานบอกเล่า ซึ่งเป็นเอกสาร และอาศัยการซักถามจากพระยอดเมืองขวางเท่านั้น จึงถือได้ว่าพยานหลักฐานของโจทก์อ่อนปวกเปียก ไม่มีทางจะลงโทษจำเลยได้เลย แต่ผลสุดท้ายของศาลผสมกัน โดยอาศัยเสียงผู้พิพากษาฝรั่งเศส ซึ่งเป็นฝ่ายข้างมาก ตัดสินว่า พระยอดเมืองขวาง มีความผิดในข้อหาสมรู้เป็นใจ ในการฆ่ามองสิเออร์กรอสกุรัง และทหารญวน ให้จำคุกไว้มีกำหนด 20 ปี พิพากษาเสร็จ พลตระเวณก็คุมตัว พระยอดเมืองขวาง นำขึ้นรถไปขังไว้ที่คุกใหม่ทันที

หนังสือธรรมสาตรวินิจฉัย ได้รายงานเหตุการณ์ภายหลังศาล มีคำพิพากษาว่า " ... เมื่อมองสิเออร์ มอนคอต อธิบดีศาลได้อ่านคำตัดสินจบลง    บรรดาชาวยุโรปและชาวสยามเป็นอันมาก ซึ่งนั่งอยู่ในศาล พากันเห็นว่า คำตัดสินหาถูกต้องด้วยคลองยุติธรรมไม่    พากันกล่าวติเตียนต่างๆ และแสดงความสงสาร พระยอดเมืองขวาง ทุกคนทั่วไป ... "    จึงพอจะเห็นได้ว่า ความรู้สึกของคนที่รักความเป็นธรรม ในขณะนั้นเป็นอย่างไรบ้าง

 พระยอดเมืองขวางถูกพิพากษาต้องโทษจำคุก ทั้งที่มิได้ทำความผิดแต่อย่างใด เพราะปฏิบัติกระทำตาม กิจการหน้าที่อันพึงควรของข้าราชการ    เหตุการณ์ครั้งนั้น พระยอดเมืองขวางจึง เป็นเหมือนตัวแทนของคนไทยและประเทศสยาม   เพื่อที่จะรับเคราะห์กรรมยอมรับผิด  รับการลงโทษทัณฑ์โดยอยุติธรรม และเป็นเหยื่อที่ฝรั่งเศสใช้สำแดงอำนาจข่มเหง   เหยียบย่ำศักดิ์ศรีของประเทศสยาม   ตามนิสัยความอันธพาลของฝรั่งเศส

เนื่องจากตามข้อตกลง  ฝ่ายไทยจะเป็นผู้ดำเนินการลงโทษ พระยอดเมืองขวาง เอง  ดังนั้นการลงโทษจึงทำกันแต่โดยนิตินัย    ในทางพฤตินัยแล้ว ก็มิได้มีการลงโทษกันแต่อย่างใด   โดยได้มีการนำตัว พระยอดเมืองขวาง ไปอยู่ที่บ้านของผู้ใหญ่ในวงราชการ     ต่อเมื่อฝรั่งเศสมาขอตรวจสอบ จึงจะนำตัวนักโทษบรรดาศักดิ์ไปไว้ในคุก    เมื่อตรวจเสร็จ  ก็นำตัวออกจากคุก เป็นการเล่นละครกัน   ซึ่งฝรั่งเศสอาจจะรู้ทันก็ได้ แต่ก็คงแกล้งทำเป็นไม่รู้  เพื่อรักษาหน้าตามหาอำนาจเอาไว้เท่านั้น

อย่างไรก็ตาม แม้จะเป็นการเล่นละครตบตาฝรั่งเศส แต่บางครั้งก็ต้องเล่นให้สมจริง   จึงมีการใส่  โซ่ตรวนพันธนาการ พระยอด เอาไว้    จึงทำให้เกิดความสะเทือนใจ สำหรับคนไทยอย่างยิ่ง     เจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล) ถึงกับเสนอให้มีการเรี่ยไรเงิน เพื่อทำโซ่ทองไว้ใส่ พระยอดเมืองขวาง     ให้เห็นถึงคุณงามความดี ที่พระยอดเมืองขวางบำเพ็ญต่อชาติบ้านเมือง  และแสดงถึงความรู้สึกของคนไทย ที่มีต่อเหตุการณ์ครั้งนั้น

ในระหว่างที่พระยอดเมืองขวางถูกจำคุกอยู่ ตามคำพิพากษาของศาลผสมกัน    ในหลวงรัชกาลที่ 5  ได้ทรงโอบอุ้มครอบครัวของ พระยอด อยู่ตลอดเวลา   โดยพระราชทานเงินให้แก่ ภริยาของพระยอด  เป็นประจำทุกเดือน       ครั้นเวลาผ่านไปราว 4 ปี ก็ทรงพระราชทานอภัยโทษให้  (บ้างกล่าวว่าฝรั่งเศสเป็นผู้ขอให้ปล่อยตัว)    และพระราชทานบำนาญให้ถึงเดือนละ 500 บาท   โดยไม่ต้องรับราชการอีกต่อไป     นับเป็นพระมหากรุณาธิคุณของพระมหากษัตราธิราช   ที่ทรงมีต่อพระยอดเมืองขวาง อย่างล้นเหลือ เพื่อเป็นการตอบแทนคุณงามความดี  แก่ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินของพระองค์

บั้นปลายชีวิตของพระยอดเมืองขวาง  อาจเป็นเพราะว่างหน้าที่การงาน และได้รับพระราชทานเงินจำนวนมาก    ท่านจึงเข้าบ่อนเล่นการพนัน จนเงินที่มากกลับไม่พอใช้ ซ้ำยังดื่มสุราเป็นประจำอีกด้วย   ซึ่งก็คงเป็นเรื่องธรรมดาของมนุษย์ปุถุชนทั่วไป ท่านออกจากคุกมาได้ไม่กี่ปี ก็ถึงแก่กรรม คงทิ้งไว้แต่วีรกรรม และตระกูล "ยอดเพ็ชร"  ในแผ่นดินนี้สืบไปอีกนานแสนนาน

เรียบเรียงจาก

  บทความกฎหมายทั่วไป  เรื่อง คดีพระยอดเมืองขวาง : ความขมขื่นของลูกแกะสยาม
โดย ยืนหยัด  ใจสมุทร
วารสารกฏหมายสุโขทัยธรรมาธิราช   ปีที่ 6   ฉบับที่ 1   มิถุนายน  2537 

การถูกรุกรานอธิปไตย ร.ศ. 112  The sovereign aggrievedness in R.E. 112
อดีตกาล History

  หน้าแรก Home

บนสุด Begin